İzohips (eş yükselti eğrisi), deniz seviyesinden (0 metre) başlayarak aynı yükselti değerine sahip noktaların hayali bir çizgiyle birleştirilmesi sonucu oluşan kapalı eğrilere verilen isimdir.
Coğrafyada yeryüzü şekillerini ve arazinin üç boyutlu yapısını, iki boyutlu bir harita düzlemine aktarmak için kullanılan en temel kartografik elemandır.
İzohips Yöntemi Nedir?
İzohips yöntemi yeryüzündeki dağların, vadilerin veya ovaların eğim ve yükselti özelliklerini eş yükselti eğrileri kullanarak haritalama tekniğidir. Bu yöntemde haritanın okunabilirliğini artırmak için eğriler "ana" ve "ara" izohipsler olarak ikiye ayrılır. Ana izohipsler genellikle daha kalın ve koyu renkle çizilirken, aralarda kalan detay eğrileri daha ince çizgilerle gösterilir.
İzohips Eğrileri ve Özellikleri
İzohips eğrileri arazinin topografik yapısını doğru analiz edebilmek için mutlaka bilinmesi gereken temel kurallardan oluşur. Bir haritayı doğru okuyabilmek için şu özellikler unutulmamalıdır:
- İzohipsler birbirini kesinlikle kesmezler.
- Deniz kenarındaki kıyı çizgisi her zaman sıfır (0) metre izohipsidir.
- Bir izohips çizgisinin üzerindeki her noktanın yükseltisi tamamen aynıdır.
- Eğrilerin birbirine yaklaştığı (sıklaştığı) yerlerde eğim artar, birbirinden uzaklaştığı (seyrekleştiği) yerlerde ise eğim azalır.
- Birbirini çevrelemeyen komşu iki izohipsin yükselti değeri her zaman birbirine eşittir.
İzohips Hesaplama Nasıl Yapılır?
Genellikle iki nokta arasındaki eğimi veya belirli bir noktanın deniz seviyesinden yüksekliğini bulmak için izohips hesaplaması yapılır.
- Yükselti hesabı yaparken haritadaki ardışık iki çizgi arasındaki yükselti farkı (eküidistans) bulunur ve istenilen noktaya kadar çizgiler sayılarak toplam yükselti elde edilir.
- Eğim hesabı yapılırken ise iki nokta arasındaki yükselti farkı, bu iki noktanın haritadaki yatay uzaklığına bölünerek yüzde (%) veya binde (‰) cinsinden eğim oranı bulunur.
İzohipsler Arası Yükselti Farkı Nasıl Bulunur?
Eküidistans (izohips aralığı), İki izohips arasındaki yükselti farkına denir. İç içe geçmiş ardışık iki eğrinin yükselti değerleri birbirinden çıkarılarak izohipsler arası yükselti farkı bulunur. Bir haritada bu fark her yerde sabittir. Örneğin; deniz kenarından (0 metre) sonra gelen ilk çizginin değeri 50 metre ise, o haritadaki tüm izohipsler 50'şer metre aralıklarla (50, 100, 150...) çizilmiş demektir.
İzohips Haritası Yer Şekilleri
İzohips haritası yer şekilleri eğrilerin çizim biçimlerine ve birbirlerine olan mesafelerine bakılarak kolayca tespit edilebilir. Dağ zirveleri, çukurlar, akarsu vadileri, dik uçurumlar veya ovalar gibi yeryüzü şekilleri, bu haritalarda kendilerine has özel çizgi desenleriyle ifade edilir.
İzohips Haritasında Boyun, Vadi, Sırt, Delta ve Falez
İzohips haritasında boyun, vadi, sırt, delta ve falez gibi oluşumlar şu özel desenlerle gösterilir:
- Boyun: İki tepe (zirve) arasında kalan alçak geçit noktalarıdır.
- Vadi: Eğrilerin yükseltinin arttığı yöne doğru ters "V" (˄) harfi şeklinde kıvrıldığı alanlardır. İçinden genellikle akarsu geçer.
- Sırt: Eğrilerin yükseltinin azaldığı yöne doğru düz "V" harfi şeklinde kıvrıldığı, tepelerden aşağı inen yamaçlardır.
- Delta: Akarsuların denize döküldüğü yerde, kıyı çizgisinin (0 metre izohipsi) denizin içine doğru üçgen şeklinde çıkıntı yaptığı alanlardır.
- Falez (Yalıyar): Deniz kenarında eğrilerin üst üste binecek kadar sıklaştığı dik uçurumlardır.
İzohips Haritası Oluşturma
İzohips haritası oluşturma işlemi eskiden haritacıların arazide yaptıkları ölçümleri kağıt üzerinde elle birleştirdiği zahmetli bir süreçken; günümüzde Sayısal Yükseklik Modeli (DEM) kullanılarak saniyeler içinde yapılmaktadır. Modern Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımları, arazi modelindeki yükseklik verilerini okuyarak belirlediğiniz aralıklara göre (örneğin 10 metrede bir) eş yükselti eğrilerini otomatik olarak çizer.
Renkli İzohips Haritası
Geleneksel siyah-beyaz çizimlerin aksine, haritanın okunabilirliğini artırmak için yükselti basamaklarının farklı renk tonlarıyla ifade edildiği modern bir gösterim türü renkli izohips haritalarıdır. Özellikle CBS yazılımlarında hazırlanan haritalarda, alçak kesimler yeşil tonlarla başlarken, yükselti arttıkça eğrilerin renkleri sarı, kahverengi ve beyaz tonlara doğru değiştirilerek haritaya derinlik kazandırılır.
Türkiye İzohips Haritası
Türkiye’nin oldukça dağlık ve engebeli bir topografyaya sahip olan ülkemizin fiziki yapısını incelemek için Türkiye İzohips Haritası kullanılır. Ancak Türkiye gibi geniş alanların haritası çizilirken eğriler arası yükselti farkı çok büyük (örneğin 500 metre) tutulmalıdır. Aksi halde, örneğin 10 metre aralıklarla çizilecek bir Türkiye haritasında çizgiler birbirine girerek haritayı tamamen okunmaz siyah bir lekeye dönüştürür.
Dünya İzohips Haritası
Dünya izohips haritası küresel ölçekteki devasa yeryüzü şekillerini, kıtaların genel eğim yönlerini ve büyük sıradağları (Himalayalar, And Dağları vb.) göstermek için oluşturulur. Bu kadar büyük bir veriyi işleyip kıtalararası eş yükselti eğrilerini hatasız oluşturmak manuel olarak imkansızdır; bu nedenle ArcGIS Pro, QGIS veya MapInfo Pro gibi güçlü CBS programlarına ve yüksek işlem kapasitesine sahip bilgisayarlara ihtiyaç duyulur.